راهکارهای جابهجایی و کاردرمانی بیماران سکته مغزی
بعد از سکته مغزی، کارهای سادهای که تا دیروز بدون فکر انجام میشدند، ناگهان به یک چالش تبدیل میشوند؛ از نشستن لبه تخت و بلند شدن برای رفتن به سرویس بهداشتی گرفته تا چرخیدن روی صندلی یا گرفتن قاشق. ضعف یا فلج یک سمت بدن، بههمخوردن تعادل، درد شانه، خستگی، کاهش تمرکز و ترس از افتادن هم این کارها را سختتر میکنند. به همین دلیل، جابهجایی بیمار فقط یک کار روزمره نیست و باید با دقت انجام شود.
هدف هم صرفاً رساندن بیمار از تخت بیمار به ویلچر نیست. انتقال زمانی درست انجام شده که بیمار تا جایی که توان دارد در حرکت شریک باشد، خطر افتادن پایین بماند و به او یا مراقبش آسیب تازهای وارد نشود.
توانبخشی بعد از سکته معمولاً فیزیوتراپی، کاردرمانی، گفتاردرمانی و مراقبت پزشکی را کنار هم قرار میدهد. فیزیوتراپی بیشتر روی راه رفتن، قدرت عضلات، تعادل و الگوی حرکت کار میکند. کاردرمانی همان تواناییها را وارد زندگی روزمره میکند: لباس پوشیدن، حمام رفتن، غذا خوردن، انتقال به توالت، کار در آشپزخانه یا برگشتن به شغل.
اما یک نسخه ثابت برای همه جواب نمیدهد. شدت ضعف، سمت درگیر بدن، توانایی نشستن، وضعیت شناختی، درد، بینایی و حتی فضای خانه تعیین میکنند چه روشی مناسبتر است. ارزیابی زودهنگام این موارد، پایه برنامهای است که واقعاً برای همان بیمار نوشته شده باشد.
پیش از هر جابهجایی، توان بیمار را بسنجید
قبل از اینکه بیمار را بلند کنید، چند نکته را بررسی کنید: آیا میتواند لبه تخت بنشیند و تنهاش را کنترل کند؟ دستورهای کوتاه را میفهمد و همکاری میکند؟ کدام سمت بدنش ضعیفتر است؟ سرگیجه، درد شدید، تنگی نفس یا خوابآلودگی غیرعادی ندارد؟ مسیر رسیدن به صندلی یا سرویس بهداشتی هم باید باز و خشک باشد.
اگر بیمار در حالت نشسته به یک سمت میافتد، پاهایش زیر بدنش نمیمانند یا نمیتواند وزنش را روی پاها تحمل کند، انتقال دستی با کمک یک نفر انتخاب امنی نیست. تلاش برای اینکه «فقط همین یک بار» او را جابهجا کنید، میتواند به افتادن بیمار، آسیب شانه سمت درگیر یا کشیدگی کمر مراقب ختم شود. در این وضعیت، از تیم درمان بخواهید روش انتقال و وسیله مناسب را به شما آموزش دهد.
برای انتقال کوتاه از تخت به ویلچر، ارتفاع آنها را تا جای ممکن نزدیک کنید. ترمز ویلچر را قفل کنید و زیرپاییها را کنار بزنید. از بیمار بخواهید با پای سالم به زمین فشار بیاورد و با دست سالم، دسته صندلی یا یک سطح ثابت را بگیرد. دست یا بازوی ضعیف را نکشید؛ این کار درد و آسیب شانه را بدتر میکند.
مراقب هم باید نزدیک بدن بیمار بایستد، زانوهایش را خم کند و موقع انتقال کمرش را نچرخاند.
کاردرمانی؛ تمرین برای همان کارهایی که هر روز لازماند
کاردرمانگر هر فعالیت را به بخشهای کوچک و قابل تمرین تقسیم میکند. برای پوشیدن پیراهن، مثلاً بیمار ابتدا آستین را روی دست ضعیفتر قرار میدهد و بعد با دست سالم لباس را بالا میکشد. برای مسواک زدن هم شاید دستگیره ضخیمتر، جای ثابت برای وسایل یا نشستن روی صندلی پیشنهاد شود. تغییرها کوچکاند، اما میتوانند وابستگی بیمار را کمتر کنند.
تمرین باید به یک هدف مشخص وصل باشد. بیماری که میخواهد بهتنهایی به سرویس بهداشتی برود، از تمرین نشستن و بلند شدن، چرخیدن، حفظ تعادل و کنترل لباس بیشتر از حرکتهای تکراری و بیارتباط سود میبرد. راهنماهای توانبخشی سکته نیز بر تمرین تکراری، هدفدار و مرتبط با یک فعالیت واقعی تأکید دارند، چون چنین تمرینی مهارت حرکت و انتقال را بهتر میکند.
در خانه فقط تمرینهایی را ادامه دهید که کاردرمانگر یا فیزیوتراپیست آموزش داده است. چند دقیقه تمرین درست از تکرار زیاد یک حرکت اشتباه مفیدتر است. بیمار میتواند با نظارت درمانگر یا مراقب از یک صندلی محکم بلند شود، وزنش را بین دو پا جابهجا کند، به سمت سالم بچرخد یا در حالت نشسته برای برداشتن لیوان روی میز دست دراز کند. اگر کنترل تنه ضعیف است، حتی نشستن و دست بردن به سمت اشیا هم باید با کمک و نظارت انجام شود. (منبع تکمیلی: آموزش فیزیوتراپی راه رفتن)
خانه را برای یک انتقال امن آماده کنید
گاهی خطر اصلی نه از وضعیت بیمار، بلکه از فرش لولهشده، سیم برق کنار تخت، دمپایی لیز یا راهروی باریک میآید. مسیر تخت تا سرویس بهداشتی را خالی نگه دارید، برای شب چراغ نصب کنید و وسایل پرکاربرد را جایی بگذارید که بیمار بدون کشآمدن یا خم شدن زیاد به آنها برسد.
صندلی خیلی نرم یا کوتاه، بلند شدن را دشوار میکند. یک صندلی نسبتاً محکم و دستهدار انتخاب مناسبتری است.
در حمام، صندلی حمام، کفپوش ضدلغزش و میله کمکی امنیت را بیشتر میکنند. اگر بیمار از ویلچر کمک میگیرد، عرض درها، فضای لازم برای چرخیدن در اتاق و ارتفاع تخت هم مهماند. برای بیمارانی که زیاد در معرض افتادن هستند، بازدید کاردرمانگر از خانه راهی عملی برای پیدا کردن همین موانع است؛ موانعی که در نگاه اول شاید اصلاً به چشم نیایند.
بالابر بیمار چه زمانی به کار میآید؟
بالابر جای کاردرمانی یا تمرین ایستادن را نمیگیرد. این وسیله زمانی انتقال را امنتر میکند که بیمار هنوز نمیتواند وزنش را تحمل کند یا مراقب از عهده انتقال دستی برنمیآید. با بالابر میتوان بیمار را از تخت به ویلچر، صندلی حمام یا سرویس بهداشتی منتقل کرد و فشار مستقیم روی کمر مراقب را کاهش داد.
اگر بیمار کاملاً وابسته است، در حالت نشسته تعادل ندارد، فلج شدید یکطرفه دارد یا پیشتر افتاده است، بالابر بیمار شارژی با جلیقه مناسب میتواند انتخاب منطقی باشد. برای بیماری که تا حدی روی پا میایستد و همکاری میکند، جلیقه ایستا کاربرد دیگری هم دارد. در مدلهای سازگار بالابر بیمار رونیا، این جلیقه بخشی از وزن بیمار را مهار میکند تا بتوان او را در وضعیت ایستاده قرار داد و تمرینهای کاردرمانی یا فیزیوتراپی راهرفتن را انجام داد. انتخاب مدل بالابر و اجرای این تمرینها باید بعد از ارزیابی بیمار و طبق برنامه کاردرمانگر یا فیزیوتراپیست باشد.
جلیقه باید با توجه به وزن، فرم بدن، کنترل سر و تنه و نوع انتقال انتخاب شود. جلیقه نامناسب یا بستن اشتباه آن، خودش خطر ایجاد میکند.
پیش از اولین انتقال، مراقب باید کار با دستگاه را بهصورت عملی یاد بگیرد: وضعیت چرخها و ترمز را بررسی کند، جلیقه را درست ببندد، مسیر را باز نگه دارد، بیمار را آرام کند و او را با کنترل روی سطح مقصد پایین بیاورد. بیمار را در بالابر معلق رها نکنید و دستگاه را روی پله یا سطح ناهموار حرکت ندهید.
اگر حین انتقال درد شانه، رنگپریدگی، سرگیجه، اضطراب شدید یا افت ناگهانی هوشیاری دیدید، انتقال را متوقف کنید و کمک پزشکی بگیرید.
بهبود بعد از سکته قدمبهقدم اتفاق میافتد. شاید بیمار امروز فقط با کمک بتواند لبه تخت بنشیند، اما همین توانایی میتواند پایه یک انتقال مستقلتر در هفتههای آینده باشد. برنامه خوب در بخشهایی که امن هستند، استقلال بیمار را حفظ میکند و هرجا خطر بالا میرود، سراغ ابزار کمکی میرود.
برای خانوادههایی که به بالابر بیمار نیاز دارند، رونیاطب بهعنوان مرجع تولیدکننده بالابرهای بیمار باکیفیت و استاندارد میتواند مدلهای موجود را معرفی کند. بااینحال، مدل نهایی باید بعد از ارزیابی نیازهای بیمار انتخاب شود و مراقب نیز پیش از کار با دستگاه، آموزش عملی ببیند.